De werking van de Europese Unie

De instellingen van de EU zijn nauw met elkaar verbonden. Het EU-Verdrag legt de bevoegdheden vast van elke instelling en ook hun samenwerkingsvormen. We onderscheiden:

a. De instellingen met beslissingsbevoegdheid: de Europese Raad en de institutionele driehoek, namelijk de Raad van Ministers van de EU, de Europese Commissie en het Europees Parlement.

b. De controle- en overleginstanties: het Europees Hof van Justitie, de Rekenkamer, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité der Regio’s.

c. De financiële instellingen: de Europese Investeringsbank (EIB) en de Europese Centrale Bank (ECB).

Het supranationale karakter van de instellingen houdt verband met de onafhankelijkheid van de Commissie ten opzichte van de nationale regeringen, het belang van het Europees recht dat boven het nationale recht staat, de wetgevende en budgettaire bevoegdheden van het Europees Parlement (EP), verkozen via het algemeen stemrecht. Ander bewijs van supranationaliteit is de besluitvorming bij gekwalificeerde meerderheid in de Raad. Dit betekent dat de nationale soevereiniteit van een Lidstaat ondergeschikt is aan een Europese beslissing.

De Europese instellingen zijn niet op één plaats gevestigd. De Europese Commissie en de Raad van Ministers van de EU zetelen te Brussel. Het Europees Hof van Justitie bevindt zich in Luxemburg. Het Europees Parlement houdt het grootste deel van zijn maandelijkse plenaire zitting in Straatsburg, terwijl de parlementaire commissies in Brussel bijeenkomen, dicht bij de Commissie.

Wat is de rol van de Europese Raad of de "Top"?

De Europese Raad brengt de Staatshoofden of Regeringsleiders van de Lidstaten van de EU en de Voorzitter van de Commissie samen. Hij legt de algemene beleidslijnen vast en geeft de nodige impulsen aan de ontwikkeling van de EU. De Top vergadert minstens tweemaal per jaar.

Vanaf het tweede semester 2002 heeft één Top op twee plaats in Brussel en de andere in het land dat voorzitter is. Wanneer de EU 18 of meer leden telt, worden alle vergaderingen van de Top in Brussel gehouden.

Heeft de EU een president?

Momenteel neemt elke Lidstaat volgens een beurtrol gedurende zes maanden het Voorzitterschap van de Raad van de EU waar. Dit betekent dat:

- de Europese Raad wordt voorgezeten door het Staatshoofd of de Regeringsleider van de Lidstaat die het Voorzitterschap uitoefent;

- de Raad van de EU wordt voorgezeten door de Minister van Buitenlandse Zaken van het land dat het Voorzitterschap uitoefent en uit naam van de EU de internationale verdragen tekent;

- elke sectorale Raadsformatie wordt voorgezeten door de minister die voor het behandeld onderwerp bevoegd is.

Het Voorzitterschap van de EU speelt een belangrijke rol bij de organisatie van de werkzaamheden, maar het kent aan het voorzittende land geen enkel bijzonder recht toe.

Het laatste Belgische Voorzitterschap dateert van het tweede semester 2001. Sinds 1 januari 2004 is het de beurt aan Ierland. Daarna volgen Nederland, Luxemburg, het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk, Finland…

Deze semestriële rotatie wordt natuurlijk moeilijker toe te passen in een Unie met 25 en binnenkort nog meer Lidstaten. De werklast blijft zeer groot. Elke Lidstaat zou om de 13 jaar het Voorzitterschap uitoefenen. Bovendien is dit systeem niet bevorderlijk voor de continuïteit van de activiteiten van de Unie. De organisatie van het Voorzitterschap zou dan ook moeten worden aangepast in de toekomstige Europese grondwet. De Conventie legde wat dit betreft reeds de nodige voorstellen op tafel.

Wat verstaat men onder Intergouvernementele Conferentie (IGC)?

Veranderingen in de institutionele structuur of het beleid van de Unie zijn steeds het gevolg van Intergouvernementele Conferenties (IGC). Het gaat om onderhandelingen tussen de regeringen van de Lidstaten. De resultaten van dit overleg maken het mogelijk de Verdragen van de EU te wijzigen. De laatste IGC leidde tot de werkzaamheden van de Conventie inzake het ontwerp voor een grondwettelijk verdrag. Zij begon in oktober 2003 en werd in december 2003 voor onbepaalde tijd uitgesteld.

Wat is de rol van de Europese Commissie ?

De Europese Commissie is in Brussel gevestigd. Zij is het uitvoerend orgaan van de EU. Ze heeft drie functies:

- ze beschikt over initiatiefrecht en kan dus wetsvoorstellen voorleggen aan de Raad van Ministers;
- ze waakt over de verdragen en ziet toe op de naleving van het gemeenschapsrecht;
- ze is het uitvoerend orgaan van het beleid van de EU en onderhandelt de internationale handelsbetrekkingen.

Hoeveel commissarissen telt de Europese Commissie?

Op dit ogenblik is de Commissie samengesteld uit een college van 20 onafhankelijke leden: 2 leden voor Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk en 1 lid voor elk van de andere landen. Tien nieuwe commissarissen zullen hun functie opnemen vanaf 1 mei 2004 (waardoor het totaal aantal leden op 30 komt), wanneer de tien nieuwe Lidstaten toetreden tot de EU.

De volgende Commissie die in functie treedt op 1 november 2004, zal slechts 1 commissaris per Lidstaat tellen.

Volgens het Verdrag van Nice moet bovendien, zodra de Unie 27 Lidstaten telt, het maximum aantal commissarissen kleiner zijn dan 27 en wordt hun nationaliteit bepaald via een rotatiesysteem op voet van gelijkheid voor alle landen. De discussie over de toekomstige samenstelling van de Commissie werd echter heropend in het kader van de onderhandelingen over de Europese Grondwet.

Wat is de rol van de Raad van Ministers?

Deze Raad is het wetgevend orgaan dat op grond van de behandelde materie de betrokken ministers verenigt. Het is de instantie met beslissingsbevoegdheid die de voorstellen aanneemt, de politieke doelstellingen vastlegt, het nationaal beleid van de verschillende landen coördineert en de geschillen tussen de Lidstaten regelt. Meestal neemt de Raad zijn beslissingen met gekwalificeerde meerderheid. De Commissie legt aan de Raad voorstellen voor die, indien zij worden aangenomen, richtlijnen of verordeningen worden.

De Raad van Ministers zetelt in Brussel. Hij speelt ook een zeer belangrijke rol bij het omschrijven en invoeren van de intergouvernementele samenwerking in het kader van de IIde en IIIde pijler, namelijk het gebied van het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid (GBVB) en van Justitie en Binnenlandse Zaken (JBZ).

De Raad van Ministers wordt tevens bijgestaan door het Comité van permanente vertegenwoordigers (Coreper). Dit zijn vertegenwoordigers van de Lidstaten die de nationale belangen van hun land verdedigen en de dossiers voorbereiden waarover de Raad van Ministers zich zal uitspreken.

Opgelet! Verwar de volgende drie begrippen niet met elkaar:

- de Raad van Europa, die geen instelling van de EU is,
- de Europese Raad of de Top van Staatshoofden en Regeringsleiders,
- de Raad van Ministers.

Hoe zijn de stemmen binnen de Raad van Ministers verdeeld?

Het aantal stemmen dat aan de Lidstaten wordt toegekend, wordt bepaald op grond van het aantal inwoners van elk land. Met het oog op de uitbreiding legt het Verdrag van Nice een nieuwe verdeling vast. Zij ziet er als volgt uit:

Dit systeem van stemmenweging zou evenwel worden vervangen in de nieuwe Europese Grondwet.

Wat is de rol van het Europees Parlement (EP)?

Het EP is de enige rechtstreeks verkozen instelling (sinds 1979), maar in tegenstelling tot de nationale parlementen heeft het EP geen exclusieve wetgevende bevoegdheid. Het heeft een bevoegdheid tot medebeslissing, waardoor het op een groot aantal gebieden (die door het Verdrag van Nice werden uitgebreid) samen met de Raad van Ministers beslissingen kan goedkeuren.

Zijn opdracht bestaat er ook in advies te geven over de voorstellen van Europese teksten, over de begroting van de EU te stemmen en, medebeslissing met de Raad, de Commissie te controleren.

Het EP kan een motie van wantrouwen uitspreken tegen de Commissie. Zo heeft de Commissie onder leiding van Jacques Santer in maart 1999 ontslag genomen om een dergelijke motie te voorkomen.

Hoe neemt het Europees Parlement deel aan de totstandkoming van het Gemeenschapsrecht?

Lange tijd had het EP slechts een adviserende rol. De Raad was verplicht het EP over zijn initiatieven in te lichten, maar het EP had geen enkele beslissingsmacht. In 1979, met de eerste rechtstreekse verkiezing van de Europese parlementsleden, kwam hierin echter verandering. Het EP beschikte vanaf dan over een democratische legitimiteit en mocht voortaan meer direct aan de besluitvorming deelnemen. Zo bevorderde de samenwerkingsprocedure, vastgelegd in de Europese Akte van 1986, de dialoog tussen de Raad en het EP. Ook herstelde de medebeslissingsprocedure, ingevoerd door het Verdrag van Amsterdam, het machtsevenwicht tussen de Raad en het EP. Door deze medebeslissingsprocedure kan, zonder overeenstemming tussen beide instellingen, geen enkele beslissing worden genomen. Uit deze ontwikkeling blijkt duidelijk het toenemende belang van het EP.

Welke Europese politieke groeperingen zijn er?

De Europese verkozenen zijn niet ingedeeld per nationaliteit maar op basis van hun politieke gezindheid. Op dit ogenblik zijn er acht politieke groeperingen:

PPE-DE Fractie van de Europese Volkspartij (Christen-Democraten) en Europese Democraten
PSE Fractie van de Partij der Europese Sociaal-Democraten
ELDR Fractie van de Europese Liberale en Democratische Partij en Hervormers
GUE/NGL Confederale Fractie Europees Unitair Links//Noords Groen Links
Groenen/ALE Fractie De Groenen/Vrije Europese Alliantie
UEN Fractie Unie voor een Europa van Nationale Staten
EDD Fractie Europa van Democratieën in Diversiteit

Hoeveel Europese parlementsleden telt het EP?

Het EP telt 626 leden. Na de uitbreiding met 10 nieuwe Lidstaten zal dit aantal worden opgetrokken tot 732 voor de legislatuur 2004-2009, met de volgende verdeling:

Duitsland
Frankrijk0
Italië
Ver Koninkrijk
Spanje
Nederland
België
Griekenland
Portugal
Zweden
Oostenrijk
Denemarken
Finland
Ierland
Luxemburg

Polen
Tsjechische Rep.
Hongarije
Slowakije
Litouwen
Letland
Slovenië
Estland
Cyprus
Malta

Wat is de rol van het Europees Hof van Justitie?

Wat is de rol van de Europese Rekenkamer?

Wat is de rol van het Economisch en Sociaal Comité (ESC)?

Wat is de rol van het Comité van de Regio's?

Wat is de rol van het Europees Hof van Justitie?

Het Hof van Justitie, gevestigd in Luxemburg, is de gerechtelijke instelling die toeziet op de naleving van het gemeenschapsrecht en op de interpretatie en toepassing van de Europese Verdragen. Het is bevoegd om geschillen tussen de Lidstaten onderling, tussen de EU en een Lidstaat, tussen de instellingen met beslissingsbevoegdheid en zelfs tussen particulieren en de EU te beslechten.

Wat is de rol van de Europese Rekenkamer?

De Rekenkamer, gevestigd in Luxemburg, heeft als opdracht de wettelijkheid en de regelmatigheid van de inkomsten en de uitgaven van de gemeenschap te controleren. Het jaarverslag dat de Kamer publiceert, maakt niet alleen de prestaties bekend, maar ook wat er is misgelopen in de werking van de gecontroleerde instellingen.

Wat is de rol van het Economisch en Sociaal Comité (ESC)?

Het ESC, gevestigd in Brussel, is een instelling van beraad en overleg die de verschillende sociaal-economische actoren van de Lidstaten vertegenwoordigt. De Commissie is verplicht het ESC te raadplegen als zij aan de Raad van Ministers voorstellen van sociale of economische aard voorlegt. De 222 leden van het ESC zijn in drie groepen verdeeld: de werknemers, de werkgevers en de vertegenwoordigers van andere activiteiten (landbouwers, vrije beroepen, enz.)

Wat is de rol van het Comité van de Regio's?

Dit comité, gevestigd in Brussel, vertegenwoordigt de belangen van de regionale en lokale overheden om hun deelname aan het Europees integratieproces te verzekeren. Het moet op een groot aantal domeinen worden geraadpleegd: milieu, beroepsopleiding, grensoverschrijdende samenwerking en vervoer.

Wat is de rol van de Europese Investeringsbank (EIB)?

Wat is de rol van de Europese Centrale Bank (ECB)?

Wat is de rol van de Europese Investeringsbank (EIB)?

Deze bank, gevestigd in Luxemburg, is een van de voornaamste financiële instellingen op wereldvlak. Zij kent leningen toe voor de financiering van investeringsprojecten die bijdragen tot de ontwikkeling en de integratie van de EU.

Wat is de rol van de Europese Centrale Bank (ECB)?

Deze instelling, gevestigd in Frankfurt, is de opvolgster van het Europees Monetair Instituut. Zij voert op volledig onafhankelijke wijze het monetair beleid van de EU uit. Ze heeft als opdracht de inflatie te bestrijden, toe te zien op de stabiliteit van de prijzen, de euro en de geldmassa te beheren, wisseloperaties uit te voeren, de officiële wisselreserves van de Lidstaten te bewaren en te beheren en te zorgen voor de goede werking van de betalingssystemen.

Binnen de EU bestaan geen “Europese wetten” maar wel 5 soorten Europese besluiten:

- Verordeningen en richtlijnen: zij zijn vergelijkbaar met de nationale wetten, want zij zijn bindend. Terwijl de verordening rechtstreeks wordt toegepast, is de richtlijn voor de Lidstaten bindend wat het resultaat betreft, maar laat zij hun de keuze op het vlak van de middelen.

- Beschikkingen, aanbevelingen en adviezen: een beschikking is bindend en onmiddellijk toepasbaar voor bepaalde natuurlijke en rechtspersonen in alle Lidstaten. Een aanbeveling en een advies hebben een algemene draagwijdte maar zijn niet bindend.

In het ontwerp voor een Europese Grondwet is bepaald dat de verordeningen voortaan “Europese wet” en de richtlijnen “Europese kaderwet” zouden worden genoemd.

De uitwerking van een Europese wet is zeer eenvoudig. De Europese Commissie werkt een ontwerp van Europese wet uit en stuurt dat naar de Raad van Ministers. De Raad pleegt overleg over het ontwerp en vraagt het advies van het Europees Parlement. Dit waakt erover dat het ontwerp rekening houdt met de belangen van de bevolking en stuurt zijn advies naar de Raad van Ministers, die de Europese wet goedkeurt. Voor bepaalde domeinen vereist deze goedkeuring de medebeslissing van het EP. De Commissie ziet vervolgens toe op de toepassing van de Europese wet.

Kan de burger zich voor een nationale rechter direct op een regel van het Gemeenschapsrecht beroepen? JA

Het Hof van Justitie van de EG heeft sinds enkele jaren twee principes erkend die het bestaan van een juridische orde in de Gemeenschap garanderen. Het gaat om het principe van de rechtstreekse toepassing van het gemeenschapsrecht en de primauteit van het gemeenschapsrecht op het nationaal recht als er sprake is van tegenstrijdigheid.

De rechtstreekse toepassing geeft de communautaire instellingen, de Lidstaten en de burgers van de Gemeenschap rechtstreekse rechten en legt hen rechtstreekse verplichtingen op. Zo kan de burger zich voor een nationale rechtsmacht op een recht beroepen dat hem door het Gemeenschapsrecht werd toegekend.

Over welke financiële middelen beschikt de EU?

Welke Europese instellingen beheren de begroting?

Wat wordt door de begroting gefinancierd?

Wat zijn de financiële vooruitzichten?

Het solidariteitsprincipe

Over welke financiële middelen beschikt de EU?

Er bestaat geen specifieke Europese belasting voor de belastingplichtigen van de EU. Zij dragen bij tot de financiering van het budget via de zogenaamde eigen middelen.

Zij bestaan uit drie elementen:

- de traditionele eigen middelen: vooral de douanerechten en de landbouwheffingen;
- BTW-bijdragen (belasting op de toegevoegde waarde);
- bijdragen van de Lidstaten berekend op grond van het BBP (bruto binnenlands product).

Welke Europese instellingen beheren de begroting?

- De Raad van Ministers en het Europees Parlement vormen samen de begrotingsautoriteit. Samen bepalen zij de financiële vooruitzichten.

- De Europese Commissie zorgt voor de voorbereiding en de uitvoering van de begroting.

- Het Europees Parlement controleert de begroting.

Het beheer van de EU-begroting is een delicate zaak, want er wordt geen tekort getolereerd. De begrotingsontvangsten moeten alle uitgaven dekken. Er mogen dus geen leningen worden aangegaan om een begrotingstekort te dekken.

Wat wordt door de begroting gefinancierd?

De begroting van de EU financiert hoofdzakelijk de maatregelen in verband met de Iste pijler.

Het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) en het cohesiebeleid samen slorpen zo’n 80% van het EU-budget op:

- het GLB neemt bijna 46% van de uitgaven voor zijn rekening;

- de Structuur- en Cohesiefondsen (regionaal beleid) absorberen zo’n 36% van de uitgaven.

Het interne beleid, zoals technologisch onderzoek en ontwikkeling, justitie en binnenlandse zaken, energie, transeuropese netwerken, milieu en cultuur, nemen samen ongeveer 7% van het budget voor hun rekening.

De administratie ten slotte vereist 6% van het budget.

Wat zijn de financiële vooruitzichten?

De financiële vooruitzichten zijn de communautaire uitgaven die voor een bepaalde periode zijn vooropgesteld. Zij vormen het kader van de uitgaven van de Unie voor 5 of 7 jaar, met opgave van het maximumbedrag en de samenstelling van de voorziene uitgaven. De huidige financiële vooruitzichten lopen tot 2006.

Het solidariteitsprincipe

Sinds het Verdrag van Rome is een van de doelstellingen van de Europese integratie het dichter bij elkaar brengen van de levensstandaarden in de diverse Lidstaten en Regio’s. Daarom blijft het cohesiebeleid (solidariteitsinstrument) een sleutelelement waarmee rekening moet worden gehouden bij de vaststelling van het financiële kader.

Niettemin is er het risico dat in een uitgebreide Unie de spanningen tussen de netto-betalers (de landen die meer bijdragen dan ze ontvangen) en de netto-begunstigden (zij die meer ontvangen dan ze bijdragen) toenemen.

Het komt er dus op aan een systeem uit te werken dat een duurzame ontwikkeling bevordert, zodat de groei en de werkgelegenheid in de hele Europese Unie gegarandeerd zijn.